Rodzaje koszy i wybór modelu bazowego
Polska tradycja wiklinarska wykształciła kilka typów koszy o różnym przeznaczeniu: kosze transportowe (większe, okrągłe lub owalne, z uchwytami), kosze kuchenne (mniejsze, do pieczywa, owoców, ziół), koszyki szkolne i wiklinowe torby. Jako model bazowy do nauki techniki nadaje się kosz okrągły o średnicy ok. 25–30 cm i wysokości 15–20 cm.
Etap 1 — Budowa dna
Dno kosza okrągłego buduje się na krzyżaku z grubych prętów stojakowych. Standardowy krzyżak składa się z dwóch paczek po 4–6 prętów każda, ułożonych prostopadle jedna do drugiej. Paczki zszywa się cienkim prętem, owijając ich środki kilkakrotnie.
Następnie paczki rozdziela się promieniście i obrobia się je dalszymi prętami, spiralnie, tworząc spójną płytę dna. W miarę powiększania dna dodaje się kolejne pręty stojakowe, by uzyskać regularną gęstość splotu.
Dno wyplata się do pożądanej średnicy — dla kosza 25–30 cm będzie to od 20 do 25 cm średnicy gotowego dna (krawędzie zostaną nieco podniesione przy pioniowaniu stojaków).
Liczba stojaków a kształt kosza
Nieparzysta liczba stojaków daje możliwość ciągłego splotu pojedynczego bez przerwy (jeden pręt wije się spiralnie bez łączeń). Parzysta liczba wymaga wyplatania parami prętów (skręt podwójny). Dla początkujących zaleca się 17–21 stojaków.
Etap 2 — Pionowanie stojaków
Po zakończeniu dna stojaki zagina się w górę — to moment tzw. pionowania. Każdy pręt stojakowy ugina się tuż przy krawędzi dna w kierunku ku górze, tworząc pionową ramę ścian kosza. Aby zagięcia były równe i nie pękały, pręty należy naciąć lub wcisnąć ostrzem noża wzdłuż wewnętrznej strony zagięcia — zmniejsza to naprężenie włókien.
Pionowe stojaki mocuje się tymczasowo sznurkiem lub gumą w okrągły pierścień — to zapobiega ich rozchodzeniu się podczas wyplatania boków. Pierścień zdejmuje się po kilku rzędach wyplatania, gdy boki są już dostatecznie ustabilizowane.
Etap 3 — Wyplatanie boków techniką plecionkową
Technika plecionkowa (ang. randing) polega na przeplataniu jednego pręta roboczego przez kolejne stojaki: przed stojakiem — za stojakiem — przed stojakiem, zgodnie z ruchem wskazówek zegara lub odwrotnie. Jest to najprostsza i najczęstsza technika przy koszach użytkowych.
Nowe pręty dodaje się przez nakładanie: koniec nowego pręta wsuwa się obok trzeciego lub czwartego stojaka za starym prętem, po czym splatanie kontynuuje się nowym prętem. Łączenia powinny być po wewnętrznej stronie kosza.
Boki rosną w górę spiralnie; co kilka rzędów można przejść na technikę skrętu (dwa pręty robocze kręcone wokół siebie między stojakami) — daje to bardziej zbitą fakturę i wzmocnienie ścianek.
Splot plecionkowy
Najprostsza technika — jeden pręt przed i za stojakami. Szybka i czytelna dla początkujących.
Splot skrętny
Dwa pręty robocze kręcone wokół siebie. Bardziej gęsty splot, mocniejsza ścianka.
Splot żeberkowy
Trzy pręty robocze — stosowany przy grubych koszach transportowych i do wzmocnienia dolnej krawędzi boków.
Etap 4 — Wykończenie krawędzi
Górna krawędź kosza wykańcza się przez zaplatanie stojaków w krawędziówkę. Podstawowa krawędziówka trójprętowa polega na kolejnym zaplataniu każdego stojaka za dwa sąsiednie stojaki i w dół po wewnętrznej stronie. Zapewnia to zwartą, trwałą krawędź, która nie rozplatuje się przy użytkowaniu.
Krawędziówkę wykonuje się przy prętach odpowiednio namoczonych — suche lub niedostatecznie namoczone stojaki mogą pękać przy ostrym zagięciu. Przed wykończeniem warto zanurzyć cały kosz w wodzie na 10–15 minut.
Ucho kosza
Ucho lub uchwyty mocuje się po zakończeniu krawędziówki. Tradycyjne ucho wiklinowe to gruby pręt (lub wiązka cienkich prętów) wbity w splot krawędziówki po obu stronach kosza, a następnie owinięty spiralnie cienkim prętem przez całą długość. Ucho transportowe powinno wytrzymywać naprężenie pełnego kosza — stosuje się do niego grubsze, świeże (lub dobrze namoczone) pręty o większej elastyczności.
Zasoby dla koszykarzy w Polsce
Stowarzyszenia rzemiosła ludowego i domy kultury w regionach o tradycji wikliniarskiej (Łowicz, Nowy Tomyśl) prowadzą warsztaty wikliniarskie. Muzeum Etnograficzne w Warszawie oraz Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu posiadają kolekcje dokumentujące tradycyjne techniki wyplatania w Polsce.