Czym jest wiklina w rozumieniu rzemieślniczym
Słowo „wiklina" w kontekście rzemieślniczym oznacza pręty wierzbowe — cienkie, długie, jednoroczne lub dwuletnie gałęzie wybranych gatunków wierzb, nadające się do wyplatania ze względu na elastyczność i łatwość formowania. Nie każdy gatunek wierzby produkuje surowiec odpowiedni do koszykarstwa — warunki decydujące to długość prętów, elastyczność po suszeniu i zachowanie wytrzymałości po wielokrotnym zginaniu.
W Polsce tradycja koszykarstwa wiklinowego koncentrowała się historycznie w kilku regionach: na Kujawach, w Łowickiem, na Podkarpaciu i w Wielkopolsce. W tych obszarach uprawiano wierzbę celowo, tworząc wikliniarnie — plantacje przycięte do gruntu co rok lub co dwa lata w celu intensywnego wzrostu prętów.
Wierzba wiciowa (Salix viminalis)
Wierzba wiciowa to podstawowy gatunek używany w polskim koszykarstwie. Jej pręty osiągają 1,5–3 m długości w jednym sezonie wegetacyjnym, mają cienką, gładką korę i charakterystycznie wąskie, lancetowate liście o długości 10–15 cm. Dorosłe pędy mają przekrój 5–12 mm przy podstawie, zwężając się ku wierzchołkowi.
Rośnie naturalnie na brzegach rzek, rowów i wilgotnych łąk. W Polsce najbardziej pospolita w dolinach dużych rzek: Wisły, Warty, Bugu, Narwi i ich dopływów. Gatunek toleruje zalewanie i wysoki poziom wód gruntowych, co tłumaczy jego obecność na terenach zalewowych.
Pręty zbiera się od późnej jesieni (po opadnięciu liści) do wczesnej wiosny (przed pękaniem pąków) — najczęściej w lutym i marcu. Zbiór późnojesienny daje surowiec o nieco wyższej zawartości cukrów, co ułatwia korowanie po namoczeniu.
Wierzba purpurowa (Salix purpurea)
Wierzba purpurowa produkuje pręty cieńsze i bardziej elastyczne niż wiciowa, o charakterystycznym purpurowym odcieniu kory na młodych pędach. Długość prętów wynosi zwykle 1–2 m w jednym sezonie. Ze względu na cieńszy materiał stosuje się ją do wyrobów delikatniejszych: mniejszych koszy, koszyków do pieczywa, ram lampionów.
W Polsce rośnie naturalnie wzdłuż rzek, jednak rzadziej niż wiciowa. Tworzy zarośla nadrzeczne, szczególnie w miejscach o szybkim przepływie wody na podłożu piaszczystym lub żwirowatym. W dolinach górskich i podgórskich (Beskidy, Sudety) występuje regularnie.
Jak odróżnić wierzbę purpurową od wiciowej
Wierzba purpurowa ma liście ułożone naprzeciw siebie (lub niemal naprzeciwlegle) na prętach — co jest rzadkością wśród wierzb. Wiciowa ma liście skrętoległe. Kora młodych pędów purpurowej wyraźnie purpurowieje zimą.
Wierzba trójpręcikowa (Salix triandra)
Wierzba trójpręcikowa daje pręty pośredniej elastyczności. Jej cechą charakterystyczną jest łuszcząca się kora na pniach i starszych gałęziach — w regularnych płatach jak u platana. Liście są szersze niż u wiciowej, lancetowate, z wyraźnymi gruczołami u nasady. Rośnie przy wodach stojących i wolno płynących, stawach i starorzeczach.
W koszykarstwie stosuje się ją rzadziej niż dwa poprzednie gatunki, głównie w mieszance z wiciową. Jej pręty dobrze sprawdzają się przy mocniejszych elementach konstrukcyjnych kosza — stojakach i żebrowaniu dna.
Wierzba wiciowa
Podstawowy gatunek do koszykarstwa. Pręty 1,5–3 m. Zbiór: luty–marzec.
Wierzba purpurowa
Cieńsze, elastyczniejsze pręty. Do drobnych wyrobów. Purpurowa kora zimą.
Wierzba trójpręcikowa
Pręty o średniej elastyczności. Łuszcząca się kora na starszych gałęziach.
Terminy i zasady zbioru
Pręty zbiera się w stanie bezlistnym — od jesieni do wiosny. Optymalny czas zbioru to przełom lutego i marca: pąki zaczynają już nabrzmiewać, co ułatwia korowanie, ale pręty są jeszcze twarde i nie weszły w intensywny wzrost. Zbiór letni daje surowiec zielony (z korą i liśćmi), który wymaga szybkiego przetworzenia lub natychmiastowego suszenia.
Przy zbiorze pręty ucina się na wysokości kilku centymetrów nad ziemią lub nad poprzednim cięciem. Cięcie nożem lub sekatorem powinno być czyste i skośne, bez rozrywania. Pni wiklinowych nie należy wycinać do gruntu przy pierwszych zbiorach — roślina potrzebuje kilku lat, by zbudować mocny system korzeniowy.
Źródła informacji botanicznych
Szczegółowe informacje botaniczne o gatunkach wierzby w Polsce dostępne są w opracowaniach Instytutu Dendrologii PAN w Kórniku oraz w atlasach flory polskiej, m.in. GBIF (Global Biodiversity Information Facility) — publiczna baza danych o rozmieszczeniu gatunków, zawierająca obserwacje z terenu Polski.