Dwa typy surowca: wiklina biała i brązowa
W koszykarstwie rozróżnia się dwa podstawowe rodzaje surowca wiklinowego, różniące się sposobem obróbki:
- Wiklina brązowa — pręty suszone z korą, bez korowania. Kolor naturalny, brązowo-szary lub żółtawy. Trwalsza od białej ze względu na zachowaną korę ochronną, ale mniej elastyczna w wyplataniu.
- Wiklina biała — pręty korowane przed lub po suszeniu, o jasnobeżowym lub kremowym kolorze. Lepiej się wygina przy wyplataniu, ale wymaga korowania, które jest czasochłonne.
Wybór między brązową a białą wikliną zależy od przeznaczenia wyrobu i preferencji estetycznych. Kosze użytkowe wykonywane są zarówno z brązowej (bardziej rustykalne), jak i białej (jaśniejszy wygląd) wikliny.
Suszenie prętów — parametry i metody
Świeże pręty po zbiorze zawierają znaczną ilość wody. Suszenie przeprowadza się w celu:
- Zatrzymania wzrostu mikroorganizmów (pleśni, grzybów)
- Stabilizacji wymiarów prętów
- Przygotowania surowca do długiego przechowywania
Pręty układa się w wiązki o średnicy 15–25 cm i suszy w miejscu przewiewnym, w cieniu lub półcieniu. Bezpośrednie słońce powoduje nierównomierne wysychanie — kora może popękać, zanim rdzeń wyschnie. Czas suszenia zależy od grubości prętów i warunków atmosferycznych — orientacyjnie kilka tygodni w przewiewnym pomieszczeniu. Wiązki należy regularnie obracać, by pręty leżące na zewnątrz i wewnątrz schnęły równomiernie.
Sprawdzanie wysuszenia
Suchy pręt przy zgięciu wydaje charakterystyczny trzask i odgina się sprężyście. Niedosuszony pręt ugina się bez oporu i nie wróci do prostej formy po puszczeniu. Wilgotność właściwa do przechowywania wynosi poniżej 15% — przybliżoną wartość można sprawdzić wilgotnościomierzem do drewna.
Korowanie wikliny białej
Korowanie polega na mechanicznym usunięciu kory z wysuszonych lub świeżych prętów. Są dwie metody:
- Korowanie na sucho — wymaga specjalnego narzędzia (korownicy), między szczęki której wsuwa się pręt i przeciąga. Metoda efektywna przy większych ilościach, ale narzędzie korownicze trzeba wykonać lub kupić.
- Korowanie na mokro po gotowaniu — pręty gotuje się przez kilka godzin, co rozluźnia korę, po czym koruje się ręcznie lub korownicy. Gotowanie usuwa również część tanin, co daje jaśniejszy kolor.
Tradycyjna metoda stosowana w polskich wikliniarniach to gotowanie partiami w dużych kadziach, co umożliwiało obróbkę znacznych ilości surowca naraz. Metoda domowa przy kilkudziesięciu prętach to gotowanie w dużym garnku lub korycie z wrzącą wodą.
Namaczanie przed wyplataniem
Suche pręty przed wyplataniem wymagają namoczenia w celu przywrócenia elastyczności. Czas namaczania zależy od grubości i stanu prętów:
- Cienkie pręty (do 4 mm): 30–60 minut namaczania w zimnej wodzie
- Średnie pręty (4–8 mm): kilka godzin, najczęściej kilkugodzinne moczenie w zimnej wodzie lub 30–60 minut w ciepłej
- Grube pręty powyżej 8 mm: namaczanie całodniowe lub przez noc
Po namoczeniu pręty owija się wilgotną szmatką lub folią i pozostawia na kilkanaście godzin — ten etap (tzw. dojrzewanie po namoczeniu) pozwala na równomierne nasycenie wilgocią całego przekroju. Pominięcie tego etapu powoduje, że kora jest mokra, a rdzeń suchy — pręt będzie wtedy pękał przy wyginaniu.
Sortowanie
Pręty sortuje się według długości i grubości. Stojakami kosza są grubsze, spoiwami — cienkie i elastyczne.
Przechowywanie
Suche pręty przechowuje się w wiązkach w suchym miejscu, bez kontaktu z wilgocią podłogi.
Sortowanie po namoczeniu
Po namoczeniu pręty krótsze niż 1 m można używać jako wypełniające, dłuższe — do głównego wyplatania.
Sortowanie i przygotowanie do wyplatania
Przed przystąpieniem do wyplatania pręty sortuje się według grubości w trzech grupach: grube (stojakowe — podstawa kosza i pionowe elementy nośne), średnie (do wyplatania boków) i cienkie (do drobnych elementów i wykończenia krawędzi). Długość prętów musi być dobrana do wyrobu — zbyt krótki pręt wymaga łączenia w połowie wyrobu, co jest trudniejsze i mniej estetyczne.